کانونهای وکلای دادگستری و مرکز وکلای قوه قضاییه دو نهاد اصلی اعطای پروانه وکالت در ایران هستند. هر دو نهاد امکان فعالیت حرفهای وکالت را برای پذیرفتهشدگان فراهم میکنند اما از نظر تاریخچه تأسیس، مبنای قانونی، ساختار مدیریتی، شیوه نظارت بر وکلا و کارآموزان، نحوه برگزاری آزمون و فرآیند صدور پروانه تفاوتهای مهمی با یکدیگر دارند. در این گزارش ضمن بررسی کامل این تفاوتها، شرایط ورود، کارآموزی و ارتقای پایه وکالت در هر دو نهاد مورد مقایسه قرار گرفته است.
کانون وکلا و مرکز وکلا چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
بسیاری از داوطلبان آزمون وکالت تصور میکنند پروانه وکالت صادره از کانون وکلا و مرکز وکلای قوه قضاییه تفاوت ماهوی با یکدیگر دارد؛ در حالی که هر دو پروانه به دارنده آن اجازه حضور در محاکم و دفاع از موکلین را میدهد.
با این حال تفاوت اصلی میان این دو نهاد در «ساختار اداره»، «میزان استقلال سازمانی»، «نحوه نظارت بر اعضا» و «مبنای قانونی تشکیل» آنهاست. این تفاوتها در برخی موارد بر فرآیندهای اداری، انتظامی و حرفهای وکلا تأثیر میگذارد.
امروزه هر دو نهاد از طریق آزمون سراسری وکالت اقدام به جذب کارآموز میکنند و پس از طی دوره کارآموزی و موفقیت در اختبار، پروانه وکالت پایه یک صادر میشود.
تاریخچه تشکیل کانون وکلای دادگستری
کانون وکلای دادگستری قدیمیترین نهاد وکالتی ایران محسوب میشود. نخستین هستههای تشکیل آن به دهه ۱۳۰۰ بازمیگردد اما نقطه عطف اصلی در تاریخ این نهاد تصویب «لایحه قانونی استقلال کانون وکلای دادگستری» در سال ۱۳۳۳ است.
بر اساس این لایحه، کانون وکلا به عنوان نهادی مستقل شناخته شد که اداره آن توسط خود وکلا انجام میشود. هیأت مدیره کانونها از طریق انتخابات میان وکلای عضو انتخاب میشوند و در اداره امور داخلی خود استقلال دارند.
استقلال کانون وکلا یکی از مهمترین ویژگیهای این نهاد به شمار میرود. بسیاری از حقوقدانان معتقدند استقلال نهاد وکالت از ارکان دادرسی عادلانه است؛ زیرا وکیل باید بتواند بدون نگرانی از فشارهای اداری یا سازمانی از حقوق موکل خود دفاع کند.
امروزه کانونهای وکلا در استانهای مختلف کشور فعالیت میکنند و اتحادیه سراسری کانونهای وکلای دادگستری ایران (اسکودا) نیز نقش هماهنگکننده میان آنها را بر عهده دارد.
تاریخچه تشکیل مرکز وکلای قوه قضاییه
مرکز وکلای قوه قضاییه سابقهای کوتاهتر نسبت به کانون وکلا دارد. مبنای شکلگیری این نهاد به ماده ۱۸۷ قانون برنامه سوم توسعه بازمیگردد.
بر اساس این ماده، قوه قضاییه مجاز شد به منظور تسهیل دسترسی مردم به خدمات حقوقی نسبت به تأیید صلاحیت و صدور مجوز برای برخی فارغالتحصیلان حقوق اقدام کند.
فعالیت مرکز در ابتدا به صورت محدود آغاز شد اما به تدریج گسترش یافت و اکنون به یکی از بزرگترین نهادهای پذیرش وکیل در کشور تبدیل شده است.
مرکز وکلای قوه قضاییه برخلاف کانون وکلا زیرمجموعه قوه قضاییه محسوب میشود و رئیس آن توسط رئیس قوه قضاییه منصوب میشود. همین موضوع یکی از مهمترین تفاوتهای ساختاری میان دو نهاد به شمار میرود.
در سالهای اخیر قانون تسهیل صدور مجوزهای کسب و کار و اصلاحات بعدی، نقش مرکز وکلا را در نظام وکالت کشور تثبیت کرده است.
مقایسه مبنای قانونی دو نهاد
مبنای قانونی کانون وکلا و مرکز وکلا متفاوت است و همین تفاوت منشأ بسیاری از اختلافات نظری میان طرفداران دو نهاد شده است.
کانون وکلا بر اساس لایحه استقلال کانون وکلای دادگستری اداره میشود. این قانون ساختار انتخابات، نحوه اداره کانون، دادسرا و دادگاه انتظامی وکلا و سایر ارکان را مشخص کرده است.
در مقابل، مرکز وکلای قوه قضاییه فعالیت خود را بر اساس ماده ۱۸۷ قانون برنامه سوم توسعه آغاز کرد و اکنون مقررات آن عمدتاً در آییننامه اجرایی مرکز وکلای قوه قضاییه و دستورالعملهای مرتبط تنظیم شده است.
به همین دلیل بسیاری از حقوقدانان معتقدند که کانون وکلا دارای سابقه تقنینی طولانیتر و ساختار حقوقی تثبیتشدهتری است؛ در حالی که مرکز وکلا ساختاری جدیدتر و وابسته به قوه قضاییه دارد.
منابع آزمون کانون وکلا و مرکز وکلای قوه قضاییه
یکی از پرسشهای پرتکرار داوطلبان این است که آیا منابع آزمون دو نهاد متفاوت است یا خیر.
در سالهای اخیر و به ویژه پس از اجرای قانون تسهیل، منابع آزمونهای وکالت تا حد زیادی به یکدیگر نزدیک شدهاند .
منابع آزمون کارآموزی کانون وکلای دادگستری
- حقوق مدنی
- آیین دادرسی مدنی
- حقوق تجارت
- حقوق جزا
- آیین دادرسی کیفری
- حقوق اساسی
- متون فقه
- اصول فقه
منابع آزمون کارآموزی مرکز وکلای قوه قضائیه
- حقوق مدنی
- حقوق تجارت
- آیین دادرسی مدنی
- حقوق جزای عمومی و اختصاصی
- آیین دادرسی کیفری
- متون فقه
- حقوق ثبت
- حقوق اساسی
هر دو آزمون توسط سازمان سنجش آموزش کشور به صورت تستی برگزار میشوند و پذیرش نهایی بر اساس نصاب علمی تعیینشده در قانون صورت میگیرد.
با وجود شباهت منابع، نحوه برگزاری آزمون، زمانبندی مراحل جذب و فرآیند مصاحبه یا بررسی صلاحیتها در هر نهاد متفاوت باشد.
شرایط عمومی و اختصاصی پذیرش در کانون وکلا و مرکز وکلای قوه قضاییه
پس از موفقیت در آزمون کتبی، داوطلبان هر دو نهاد باید شرایط عمومی و اختصاصی مقرر در قوانین و مقررات مربوط را احراز کنند. قبولی در آزمون به تنهایی برای دریافت پروانه کارآموزی کافی نیست و مرحله بررسی صلاحیتها بخش مهمی از فرآیند جذب محسوب میشود.
در هر دو نهاد، تابعیت جمهوری اسلامی ایران، اعتقاد و التزام عملی به قانون اساسی، نداشتن سوءپیشینه مؤثر کیفری، نداشتن اعتیاد به مواد مخدر و روانگردانها و برخورداری از سلامت جسمی و روانی از جمله شرایط عمومی محسوب میشوند.
همچنین دارا بودن مدرک کارشناسی حقوق، فقه و مبانی حقوق اسلامی یا مدارک مورد تأیید قانونی از جمله شرایط اختصاصی ورود به حرفه وکالت است. در سالهای اخیر بخش عمدهای از این شرایط میان دو نهاد مشابه شده است، اما تفاوتهایی در نحوه احراز و بررسی آنها وجود دارد.
نحوه احراز صلاحیت در کانون وکلا
اساسا چیزی به عنوان احراز صلاحیت در کانون وکلا وجود ندارد . مراحلی چون گزینش و مصاحبه عقیدتی سیاسی نیز در فرآیند صدور پروانه ی کارآموزی و وکالت در کانون های وکلا وجود ندارد . در کانونهای وکلای دادگستری پس از اعلام نتایج آزمون، استعلامهای لازم از مراجع انتظامی، قضایی و امنیتی اخذ میگردد و در صورت وجود مانع قانونی، موضوع در مراجع داخلی کانون مورد رسیدگی قرار میگیرد. در صورتی که یکی از نهاد های امنیتی صریحا صلاحیت شخص پذیرفته شده در آزمون را برای تصدی شغل وکالت را رد نماید کانون حق صدور پروانه نخواهد داشت . اما اگر مراجع امنیتی و دانشگاهی و قضایی شرایط عمومی شخص را تایید نمایند نیز هیچ یک از اعضا و مدیران کانون نمی توانند از صدور پروانه ی وکالت یا کارآموزی امتناع نمایند .
به این ترتیب فرآیند تایید صلاحیت توسط کانون ها کاملا منطبق بر قانون بوده و هیچ یک از مدیران کانون ها یا قوه قضائیه و دادگستری نمی توانند در این فرآیند اعمال نظر شخصی نمایند .
در صورت بروز اختلاف یا اعتراض نیز راهکارهای مشخصی در قوانین و آییننامههای مربوط پیشبینی شده است و داوطلب میتواند از حقوق قانونی خود استفاده کند.
نحوه احراز صلاحیت در مرکز وکلای قوه قضاییه
برخلاف تصور برخی داوطلبان، قبولی در آزمون وکالت مرکز وکلای قوه قضاییه به معنای دریافت قطعی پروانه کارآموزی نیست. پس از اعلام نتایج آزمون، پرونده پذیرفتهشدگان وارد مرحله احراز شرایط عمومی و اختصاصی میشود.
در این مرحله مدارک هویتی، تحصیلی و سوابق فرد بررسی و استعلامهای لازم از مراجع ذیصلاح اخذ میشود. از جمله موارد متفاوتی که در مرکز وکلا وجود دارد بررسی گزینش و انجام مصاحبه ی عقیدتی سیاسی از داوطلبان می باشد . مراحلی که در کانون های وکلا وجود ندارد .
مطابق آییننامه اجرایی مرکز وکلای قوه قضاییه، در صورتی که درباره صلاحیت داوطلب ابهام یا گزارشی وجود داشته باشد، موضوع در مراجع پیشبینی شده در مرکز مورد بررسی قرار میگیرد و تصمیم نهایی درباره صدور یا عدم صدور پروانه کارآموزی اتخاذ میشود.
یکی از تفاوتهای مهم میان مرکز وکلا و کانون وکلا در همین مرحله مشاهده میشود. در کانونهای وکلا بخش عمده فرآیند جذب و بررسی صلاحیت توسط ارکان داخلی کانون انجام میشود، اما در مرکز وکلای قوه قضاییه فرآیند احراز صلاحیت در ساختاری انجام میشود که در نهایت زیرمجموعه قوه قضاییه قرار دارد.
همچنین بر اساس مقررات مرکز، صدور پروانه کارآموزی علاوه بر قبولی علمی، منوط به تأیید نهایی صلاحیت داوطلب است و در صورت احراز وجود موانع قانونی، امکان صدور پروانه وجود نخواهد داشت.
نحوه نظارت بر وکلا و کارآموزان در کانون وکلای دادگستری
کانون وکلای دادگستری نهادی مستقل است که بر اساس لایحه قانونی استقلال کانون وکلای دادگستری مصوب ۱۳۳۳ اداره میشود. در این ساختار، رسیدگی به تخلفات وکلا و کارآموزان توسط نهادهای درونسازمانی کانون انجام میشود.
دادسرای انتظامی وکلا مسئول تحقیق درباره تخلفات احتمالی وکلا است. در صورتی که تخلفی احراز شود، پرونده به دادگاه انتظامی وکلا ارجاع میشود. دادگاه انتظامی نیز پس از رسیدگی، رأی مقتضی صادر میکند.
ویژگی مهم این ساختار آن است که مرجع رسیدگیکننده از بدنه خود نهاد وکالت تشکیل شده است. به عبارت دیگر، وکلا توسط قضات انتظامی منتخب جامعه وکالت مورد رسیدگی قرار میگیرند و تصمیمگیری درباره تعلیق، محرومیت یا ابطال پروانه در اختیار نهادهای داخلی کانون است.
البته این استقلال مطلق نیست و برخی آرای انتظامی در مراجع عالی قضایی قابل اعتراض یا نظارت هستند، اما اصل رسیدگی انتظامی در اختیار خود نهاد وکالت قرار دارد.
به همین دلیل بسیاری از حقوقدانان، استقلال انتظامی را یکی از مهمترین تضمینهای استقلال وکیل در دفاع از حقوق موکلان میدانند. استدلال آنان این است که وکیلی که احتمال میدهد به دلیل دفاع از موکل خود با فشارهای بیرونی مواجه شود، باید اطمینان داشته باشد که رسیدگی به وضعیت شغلی او در یک مرجع مستقل و تخصصی انجام میشود.
نحوه نظارت بر وکلا و کارآموزان در مرکز وکلای قوه قضاییه
مرکز وکلای قوه قضاییه در ابتدا بر اساس ماده ۱۸۷ قانون برنامه سوم توسعه تشکیل شد و امروزه بر اساس آییننامه اجرایی مصوب رئیس قوه قضاییه اداره میشود.
در این ساختار نیز دادسرای انتظامی و دادگاه انتظامی وجود دارد و به تخلفات وکلا و کارآموزان رسیدگی میکنند. با این حال تفاوت اصلی در جایگاه سازمانی این مراجع است.
مرکز وکلا بخشی از ساختار وابسته به قوه قضاییه محسوب میشود و رئیس مرکز توسط رئیس قوه قضاییه منصوب میشود. همچنین بسیاری از مقررات حاکم بر فعالیت مرکز از طریق آییننامههای مصوب رئیس قوه قضاییه تنظیم میشود.
در نتیجه اگرچه مرکز وکلا دارای ساختار انتظامی مستقل درونسازمانی است، اما از منظر نهادی در مجموعه قوه قضاییه قرار دارد و استقلال سازمانی آن به اندازه کانون وکلا نیست.
علاوه بر این، موضوع احراز و استمرار صلاحیت نیز در مرکز وکلا جایگاه ویژهای دارد. هیأتهای احراز صلاحیت میتوانند در مواردی شرایط عمومی و اختصاصی وکلا و کارآموزان را بررسی کنند و در صورت فقدان شرایط قانونی، موضوع را برای اتخاذ تصمیم به مراجع ذیصلاح ارجاع دهند.
تفاوت مهم هیأت احراز صلاحیت در مرکز وکلا با کانون وکلا
یکی از تفاوتهای بنیادین دو نهاد در همین نقطه ظاهر میشود.
در کانون وکلا پس از صدور پروانه، اصل بر استمرار عضویت وکیل است و در صورت ادعای فقدان شرایط قانونی، کانون باید موضوع را به دادگاه انتظامی وکلا ارجاع دهد.
مطابق تبصره ۵ ماده ۲ قانون کیفیت اخذ پروانه وکالت دادگستری:
هرگاه وکیلی فاقد یکی از شرایط این قانون تشخیص داده شود، کانون موظف است موضوع و دلایل آن را به دادگاه انتظامی وکلا اعلام و درخواست رسیدگی نماید.
بنابراین حتی خود کانون نیز نمیتواند رأساً پروانه وکیل را باطل کند و تصمیم نهایی در اختیار دادگاه انتظامی وکلا قرار دارد.
اما در مرکز وکلا، علاوه بر مراجع انتظامی، ساختار احراز صلاحیت نیز نقش فعالی در بررسی استمرار شرایط قانونی دارد. به همین علت فرآیند نظارت بر وکلا در مرکز وکلا از منظر اداری گستردهتر از کانون وکلاست.
مزیت استقلال کانون وکلا از دیدگاه موافقان استقلال نهاد وکالت
حامیان استقلال کانون وکلا معتقدند مهمترین مزیت این نهاد آن است که صدور پروانه، نظارت انتظامی و رسیدگی به وضعیت شغلی وکلا عمدتاً توسط نهادهای منتخب جامعه وکالت انجام میشود.
از دید این گروه، وکیل باید بتواند در برابر هر شخص حقیقی یا حقوقی، حتی دستگاههای دولتی و حاکمیتی، بدون نگرانی از تأثیرپذیری ساختار نظارتی از مراجع قدرت، از حقوق موکل خود دفاع کند.
به همین دلیل در اسناد بینالمللی مرتبط با حرفه وکالت نیز همواره بر اصل استقلال نهاد وکالت تأکید شده است.
در مقابل، حامیان مرکز وکلای قوه قضاییه معتقدند وابستگی سازمانی به قوه قضاییه موجب افزایش نظارت، نظم اداری و پاسخگویی بیشتر میشود و لزوماً به معنای محدود شدن استقلال حرفهای وکلا نیست.
به همین علت بحث استقلال کانون وکلا در برابر ساختار مرکز وکلا همچنان یکی از مهمترین موضوعات مورد مناقشه در حقوق حرفهای وکالت ایران محسوب میشود.
ترفیع از کارآموزی به وکالت پایه یک در کانون وکلا و مرکز وکلای قوه قضاییه
یکی از مهمترین تفاوتهایی که داوطلبان آزمون وکالت معمولاً به آن توجه نمیکنند، فرآیند پس از قبولی در آزمون است. قبولی در آزمون پایان مسیر نیست؛ بلکه آغاز دوره کارآموزی و طی تشریفات لازم برای اخذ پروانه وکالت پایه یک محسوب میشود.
اگرچه هر دو نهاد در نهایت پروانه وکالت پایه یک صادر میکنند، اما در نحوه اداره دوره کارآموزی، میزان نظارت، ساختار آموزشی و برخی جزئیات تفاوتهایی میان آنها وجود دارد.
کارآموزی در کانون وکلای دادگستری
پس از قبولی در آزمون و طی مراحل احراز صلاحیت، برای داوطلب پروانه کارآموزی وکالت صادر میشود.
کارآموز تحت نظر یک وکیل سرپرست فعالیت میکند و موظف است در طول دوره کارآموزی در برنامههای آموزشی، جلسات دادگاه، کلاسهای علمی و تکالیف تعیینشده از سوی کانون شرکت کند.
کارآموز باید گزارشهای متعددی از پروندهها، جلسات دادگاه و فعالیتهای آموزشی خود تهیه و به کانون ارائه کند. همچنین انجام برخی امور وکالتی برای وی با محدودیتهایی همراه است و امکان پذیرش تمام پروندهها را ندارد.
هدف این دوره آن است که فرد علاوه بر دانش نظری، با مهارتهای عملی وکالت نیز آشنا شود.
مدت کارآموزی در کانون وکلا
بر اساس مقررات فعلی، مدت کارآموزی در کانون وکلای دادگستری ۱۸ ماه است.
در این مدت کارآموز باید:
- وکیل سرپرست داشته باشد.
- در دورههای آموزشی شرکت کند.
- گزارشهای کارآموزی ارائه دهد.
- در جلسات دادگاه حضور پیدا کند.
- تکالیف آموزشی تعیینشده را انجام دهد.
در پایان دوره نیز باید در اختبار شرکت کند.
اختبار در کانون وکلا
اختبار مهمترین مرحله تبدیل کارآموز به وکیل پایه یک دادگستری است.
اختبار معمولاً شامل دو بخش است:
اختبار کتبی
در موضوعاتی مانند:
- حقوق مدنی
- آیین دادرسی مدنی
- حقوق تجارت
- حقوق جزا
- آیین دادرسی کیفری
- اصول فقه
اختبار شفاهی
در این مرحله هیأت اختبار از کارآموز درباره موضوعات مختلف حقوقی و عملی سؤال میکند.
موفقیت در هر دو مرحله شرط صدور پروانه وکالت پایه یک است.
در صورت عدم قبولی نیز معمولاً فرصتهای مجدد برای شرکت در اختبار پیشبینی شده است.
کارآموزی در مرکز وکلای قوه قضاییه
در مرکز وکلای قوه قضاییه نیز پس از قبولی در آزمون و طی مراحل احراز صلاحیت، پروانه کارآموزی صادر میشود.
کارآموزان مرکز نیز تحت نظارت وکیل سرپرست فعالیت میکنند و موظف به شرکت در دورههای آموزشی و انجام تکالیف کارآموزی هستند.
مرکز وکلا طی سالهای اخیر ساختار آموزشی نسبتاً گستردهای برای کارآموزان ایجاد کرده و دورههای متنوعی در زمینه مهارتهای وکالت برگزار میکند.
کارآموزان موظفاند گزارشهای آموزشی و کارآموزی خود را مطابق دستورالعملهای مرکز ارائه کنند.
مدت کارآموزی در مرکز وکلا
مطابق رویه سالهای اخیر، دوره کارآموزی مرکز وکلا نیز معمولاً حدود ۱۸ ماه است.
در طول این مدت:
- حضور در دورههای آموزشی الزامی است.
- انجام تکالیف تعیینشده ضروری است.
- کارآموز تحت نظارت وکیل سرپرست فعالیت میکند.
- ارزیابیهای دورهای انجام میشود.
پس از اتمام دوره نیز کارآموز باید در آزمون اختبار شرکت کند.
اختبار در مرکز وکلای قوه قضاییه
در مرکز وکلا نیز اختبار شامل ارزیابی علمی و عملی کارآموز است.
این ارزیابی معمولاً دارای دو بخش است:
بخش کتبی
شامل دروس اصلی حقوقی و مقررات حرفهای.
بخش شفاهی
در این مرحله توانایی استدلال حقوقی، تسلط بر قوانین و مهارتهای حرفهای کارآموز ارزیابی میشود.
پس از موفقیت در اختبار، پروانه وکالت پایه یک صادر خواهد شد.
آیا در وکالت «پایه دو» و «پایه یک» وجود دارد؟
یکی از اشتباهات رایج میان داوطلبان این است که تصور میکنند پس از کارآموزی ابتدا پروانه پایه دو و سپس پایه یک صادر میشود.
در حال حاضر در کانون وکلای دادگستری و مرکز وکلای قوه قضاییه چنین ساختاری وجود ندارد.
فرد ابتدا:
- کارآموز وکالت میشود.
- دوره کارآموزی را طی میکند.
- در اختبار قبول میشود.
- مستقیماً پروانه وکالت پایه یک دادگستری دریافت میکند.
بنابراین در نظام فعلی وکالت ایران، مسیر ارتقا از «کارآموز» به «وکیل پایه یک» است.
معافیت از کارآموزی یا اختبار
در برخی موارد خاص، قانون برای بعضی اشخاص معافیتهایی پیشبینی کرده است.
برای مثال برخی قضات بازنشسته یا مستعفی که دارای سابقه مشخص قضایی هستند، ممکن است از تمام یا بخشی از دوره کارآموزی یا اختبار معاف شوند.
البته شرایط این معافیتها محدود بوده و باید مطابق قوانین و مقررات هر نهاد احراز شود.
